Ο προληπτικός έλεγχος περιλαμβάνει αυτοεξέταση σε μηνιαία βάση, περιοδικό απεικονιστικό έλεγχο, ανάλογα με την ηλικία (βασική εξέταση είναι η μαστογραφία και συμπληρωματική εξέταση το υπερηχογράφημα μαστών) και επίσκεψη σε ειδικό μαστολόγο για αξιολόγηση του απεικονιστικού ελέγχου και κλινική εξέταση (ψηλάφηση).

Η αυτοεξέταση των μαστών πρέπει να γίνεται κάθε μήνα και αποτελεί σημαντικό κομμάτι του προληπτικού ελέγχου. Σκοπός της αυτοεξέτασης είναι να εντοπίσει τυχόν αλλαγές στο μαστό ή κάποιο νέο ψηλαφητό εύρημα και να οδηγήσει τη γυναίκα στον κλινικό γιατρό. Η αυτοεξέταση των μαστών συμπληρώνει τον προληπτικό έλεγχο, μαζί με τις απεικονιστικές εξετάσεις και την κλινική εξέταση από τον ειδικό μαστολόγο. Παρά τη μεγάλη εξέλιξη στις απεικονιστικές εξετάσεις που χρησιμοποιούνται για τον προληπτικό έλεγχο, σε γυναίκες με πυκνούς μαστούς, κάποιες βλάβες μπορεί να διαφύγουν της διάγνωσης. Η αυτοεξέταση μπορεί να αποκαλύψει τις βλάβες αυτές, νωρίτερα από τον επόμενο προγραμματισμένο απεικονιστικό έλεγχο. Επιπλέον, με την αυτοεξέταση, η γυναίκα μπορεί να δώσει σημαντικές πληροφορίες σχετικά με την εξέλιξη ενός ευρήματος (αλλαγή μεγέθους ή υφής). Τέλος, κάποιο εύρημα στην αυτοεξέταση μπορεί να καθοδηγήσει τον ακτινοδιαγνώστη και τον κλινικό ιατρό στη διάγνωση ενός προβλήματος που θα μπορούσε να διαφύγει.

Κατά την αυτοεξέταση, η γυναίκα καλείται να απαντήσει σε ένα πολύ απλό ερώτημα: «υπάρχει κάτι νέο και διαφορετικό στους μαστούς μου;». Για να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα, θα πρέπει να έχει πλήρη αίσθηση της φυσιολογικής εμφάνισης και υφής των μαστών της. Η τακτική αυτοεξέταση δίνει στη γυναίκα μεγαλύτερη αίσθηση ασφάλειας και μειώνει το άγχος, μέχρι τον επόμενο απεικονιστικό και κλινικό έλεγχο.

Η αυτοεξέταση θα πρέπει να γίνεται μεταξύ 7ης – 12ης ημέρας του κύκλου για γυναίκες που έχουν την περίοδό τους, ενώ για τις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, μια συγκεκριμένη ημέρα του μήνα. Όσο πιο συστηματική είναι η ενασχόληση κάθε γυναίκας με το σώμα της, κάνοντας αυτοεξέταση μια φορά το μήνα, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα πρώιμης εντόπισης κάποιας αλλαγής στο μαστό. Σε περίπτωση κάποιας αλλαγής, καλό θα είναι να απευθυνθεί η γυναίκα σε έναν ειδικό χειρουργό μαστού – μαστολόγο.

Η μαστογραφία μπορεί να διαγνώσει το 86% των καρκίνων του μαστού. Το υπερηχογράφημα μαστών δίνει επιπλέον πληροφορίες, ωστόσο έχει 10% πιθανότητα μη διάγνωσης νεοπλασματικής βλάβης. Το 5-10% των όγκων του μαστού παράγουν μόνο κλινικό εύρημα. Η κλινική εξέταση από ειδικό χειρουργό μαστού – μαστολόγο είναι απαραίτητη και αποτελεί βασικό και αναπόσπαστο κομμάτι του προληπτικού ελέγχου. Περιλαμβάνει την επισκόπηση και την ψηλάφηση των μαστών, καθώς και την αξιολόγηση των ευρημάτων του απεικονιστικού ελέγχου (μαστογραφία, υπερηχογράφημα, MRI κλπ.). Κατά την κλινική εξέταση μπορεί να διαγνωσθούν όγκοι που δεν έγιναν αντιληπτοί στον απεικονιστικό έλεγχο, διότι:

• Η σύσταση των μαστών δεν το επιτρέπει (πολύ πυκνοί μαστοί).
• Η θέση τους είναι “εκτός μαστογραφίας” (υποκλείδιες περιοχές, πλάγιο θωρακικό τοίχωμα).
• Είναι ιδιαίτερη η φύση της νόσου (Νόσος Paget, λοβιακός καρκίνος, in situ καρκίνος χωρίς επασβεστώσεις κ.α.).
• Απλά διέφυγαν από την πρώτη αξιολόγηση (η δεύτερη «ανάγνωση» της μαστογραφίας αυξάνει την πιθανότητα ανίχνευσης ενός καρκίνου κατά 5-17%).

Συμπερασματικά, η άποψη πως η κλινική εξέταση δεν είναι απαραίτητη, εφ’ όσον δεν υπάρχουν ευρήματα στον απεικονιστικό έλεγχο, είναι εσφαλμένη.

Όχι. Προληπτικό έλεγχο μαστών κάνουν όλες οι γυναίκες, ανεξαρτήτως ιστορικού. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο σποραδικός καρκίνος του μαστού, γυναίκες δηλαδή χωρίς κάποιο ιστορικό, αντιπροσωπεύει το 80 – 85%, ενώ ο κληρονομούμενος καρκίνος μόνο το 15 – 20%.

Σύμφωνα με τις διεθνείς οδηγίες, ο προληπτικός έλεγχος για γυναίκες 25 – 40 ετών
περιλαμβάνει κλινική εξέταση, σε συνδυασμό με ένα υπερηχογράφημα μαστών ανά
1 – 3 χρόνια. Σε ηλικίες άνω των 40 ετών, ξεκινάει ο τυπικός προληπτικός έλεγχος
που πρέπει να επαναλαμβάνεται σε ετήσια βάση με μαστογραφία,
υπερηχογράφημα μαστών και κλινική εξέταση. Ο προληπτικός έλεγχος
περιλαμβάνει και μηνιαία αυτοεξέταση, ανεξάρτητα από την ηλικία της γυναίκας.
Παρά τις διχογνωμίες που υπάρχουν στην επιστημονική κοινότητα, προτείνεται να
γίνεται μία μαστογραφία αναφοράς στην ηλικία των 35 ετών περίπου. Στις γυναίκες
με βεβαρυμμένο οικογενειακό ιστορικό, ο προληπτικός έλεγχος μπορεί να
τροποποιηθεί από τον κλινικό γιατρό σύμφωνα με τις διεθνείς οδηγίες.

Μια γυναίκα που ελέγχεται τακτικά έως την ηλικία των 70 ετών, αντιμετωπίζει πολύ μικρό κίνδυνο να νοσήσει σε μεγαλύτερη ηλικία. Ωστόσο, ο κίνδυνος δε μηδενίζεται. Η ισχύουσα άποψη είναι ότι μία γυναίκα άνω των 70 ετών πρέπει να ελέγχεται σύμφωνα με τις οδηγίες του γιατρού της.

Το όφελος της προληπτικής μαστογραφίας υπερνικά το θεωρητικό απειροελάχιστο κίνδυνο της έκθεσης στην ακτινοβολία.

Όχι. Ο απεικονιστικός έλεγχος έχει την ίδια διαγνωστική αξία σε οποιαδήποτε ημέρα του κύκλου, καθώς οι καλοήθεις και κακοήθεις αλλοιώσεις απεικονίζονται το ίδιο. Η μόνη περίπτωση που η μαστογραφία είναι προτιμότερο να γίνεται κατά την 7 – 12η ημέρα του κύκλου, αφορά σε γυναίκες με κυκλική μασταλγία, δηλαδή γυναίκες με έντονο πρήξιμο και πόνο στους μαστούς, κατά τη διάρκεια της περιόδου.

Όχι. Το υπερηχογράφημα αποτελεί συμπληρωματική εξέταση στη μαστογραφία, ιδίως σε νεαρές γυναίκες με πυκνούς μαστούς. Η μαγνητική μαστών έχει μεγάλη ευαισθησία στην απεικόνιση κακοήθους βλάβης, αλλά εμφανίζει χαμηλή ειδικότητα. Αυτό σημαίνει πως σε έλεγχο ασυμπτωματικών γυναικών εμφανίζει σε ποσοστό 30 – 35% ψευδώς θετικά αποτελέσματα, δηλαδή ανιχνεύει «καρκίνους» που δεν υπάρχουν. Επίσης, έχει χαμηλή ευαισθησία στην ανίχνευση του in situ καρκινώματος των πόρων, σε αντίθεση με την ψηφιακή μαστογραφία. Συνεπώς, o προληπτικός έλεγχος των μαστών πρέπει να γίνεται με ψηφιακή μαστογραφία και να συνοδεύεται κατά περίπτωση και από υπερηχογράφημα μαστών, ενώ η μαγνητική μαστών πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο με συγκεκριμένες ενδείξεις.

Η εξέταση των μαστών, στα πλαίσια του προληπτικού ελέγχου, θεωρείται ολοκληρωμένη με την επίσκεψη σε ειδικό χειρουργό μαστού – μαστολόγο, ο οποίος θα διερευνήσει το ιστορικό της κάθε γυναίκας, θα αξιολογήσει τον απεικονιστικό έλεγχο και θα προχωρήσει και στην κλινική εξέταση των μαστών.